Koncentracja w państwowych gospodarstwach rolnych

Głównym celem stawianym przed państwowymi gospodarstwami rolnymi jest maksymalizacja produkcji końcowej netto w przeliczeniu na jednostkę obszaru użytków rolnych. Poza produkcją końcową netto z 1 ha, kryteriami pomocniczymi mogą być zysk z 1 ha, wydajność pracy na 1 zatrudnionego, pełne uposażenie łącznie z premiami na 1 zatrudnionego, optymalne warunki socjalno-bytowe i zadowolenie członków załogi z pracy. Nie wszystkie te kryteria dadzą się ująć w rachunku optymalizacyjnym. W każdym razie wszystkie one mogą być brane pod uwagę w trakcie ustalania stopnia koncentracji produkcji w skali przedsiębiorstwa, czyli jego obszaru i wewnętrznej organizacji. Na stopień koncentracji sił i środków w państwowym przedsiębiorstwie rolnym wpływają też m.in. zasady wynagradzania pracowników kierowniczych w obowiązującym układzie zbiorowym pracy. Jeśli np. wysokość uposażenia tych pracowników uzależniona jest od obszaru przedsiębiorstwa oraz od wartości produkcji, którą ono daje, to środowisko kierownicze wykazuje naturalną tendencję do zwiększania stopnia koncentracji. Zasada ta jest słuszna wtedy, gdy obszar został już uprzednio ustalony w sposób racjonalny oraz gdy bierze się pod uwagę wielkość produkcji końcowej netto. Inaczej bowiem naturalne dążenie każdego człowieka do tego, by więcej zarabiać, może doprowadzić do zwiększania rozmiarów przedsiębiorstw jedynie po to, by określeni ludzie mogli więcej zarobić. Natomiast większy wkład pracy (większe przedsiębiorstwo) i lepsza jej jakość (powiększenie produkcji końcowej netto z danego obszaru) powinny znaleźć wyraz w wyższym uposażeniu ludzi, którzy tę pracę wykonywali.

Środki produkcji

Między obszarem jednostki gospodarczej a jej wyposażeniem wr środki produkcji istnieje związek dwustronny. Większy obszar wymaga większej ilości i większych rozmiarów środków produkcji i odwrotnie — warunkiem pełnego wykorzystania większej ilości środków produkcji, jak również środków produkcji większych rozmiarów jest odpowiednio większy obszar. Nie ma jednak z góry ustalonej górnej granicy wielkości obszaru ani wyposażenia w środki produkcji. Granica ta zależy od poziomu technicznego kraju i od wielu innych zmiennych czynników. Nieco inaczej kształtuje się zależność między obszarem jednostki gospodarczej a zasobami siły roboczej. W gospodarstwach uspołecznionych zależność ta jest jeszcze na razie dwustronna, podobnie jak zależność między obszarem a wyposażeniem w środki produkcji: można zwiększać załogę, np. liczbę członków spółdzielni produkcyjnej, i do niej dostosowywać obszar gruntów spółdzielni lub odwrotnie. Natomiast w sektorze indywidualnym jest to już zależność wyłącznie jednokierunkowa: większa rodzina może zwiększyć obszar swego gospodarstwa przez zakup, wydzierżawienie lub przez użytkowanie na innych zasadach dodatkowych gruntów, natomiast wzrost obszaru gospodarstwa nie może spowodować zwiększenia rodziny. W niedalekiej przyszłości ilość rąk do pracy w gospodarstwie indywidualnym będzie zależna nie od liczebności rodziny, lecz od liczby członków rodziny zatrudnionych w tym gospodarstwie. Według wszelkiego prawdopodobieństwa liczba ta będzie w przeciętnym gospodarstwie w zasadzie ograniczona do 1,5, najwyżej 2 osób. Ta stała liczba osób pracujących w gospodarstwie indywidualnym będzie czynnikiem ograniczającym możliwości produkcyjne tego gospodarstwa.

Koncentracja ziemi

Jednakże rolnicy z wyższym wykształceniem wolą pracować na samodzielnych stanowiskach. Nieporozumieniem jest pogląd, zgodnie z którym działki gruntów wchodzące w skład jednego gospodarstwa (ew. zakładu) powinny bezpośrednio graniczyć ze sobą. Z punktu widzenia bowiem organizacji terytorium gospodarstwa nie to ma zasadnicze znaczenie, lecz odległość wjazdów na poszczególne pola z dróg przejezdnych w każdym czasie, a więc w praktyce z dróg utwardzonych, od środka gospodarczego. To, że grunty ze sobą graniczą, nie kwalifikuje ich jeszcze do włączenia w obręb tego samego gospodarstwa, jeśli dotarcie do nich z ładunkiem wymaga długich objazdów. Jedyną korzyścią, jaką daje bezpośrednie graniczenie ze sobą gruntów gospodarstwa, jest skrócenie do minimum granic z gruntami innych użytkowników. Takie sąsiedztwo bywa bowiem nieraz przyczyną znacznych strat wskutek kradzieży, zachwaszczenia, krzyżowania się roślin itd.
Względność pojęcia „wielkość”

W pierwszym wypadku będzie bardzo małe — karłowate, w drugim — bardzo duże. Podobna będzie odpowiedź na pytanie drugie. Na pozostałe pytania można odpowiedzieć, wiedząc, jakie były przeciętne plony lub przeciętna wydajność krów w okolicy lub w gospodarstwach podobnego typu. W ostatnich latach pogląd na to, co jest duże lub małe, oczywiście tylko w obrębie tego samego sektora społeczno-gospodarczego, ogromnie szybko się zmienia. Wynika to z tego, że teraz właśnie do naszego kraju zaczyna docierać rewolucja techniczna, którą już przeżyły kraje wysoko rozwinięte. Tempo zmian w rolnictwie polskim w ciągu ostatnich mniej więcej 10 lat jest tempem dotąd nie spotykanym w naszym kraju. Następuje teraz w rolnictwie przewartościowanie wszelkich dotychczas ustalonych parametrów. Ma to ogromny wpływ na kształtowanie się poglądów na zagadnienia społeczno-gospodarcze.

Przedsiębiorstwa uspołecznione

Gdy przeprowadzana jest z inicjatywy uspołecznionych jednostek gospodarczych, rolnicy zaczynają niepokoić się o trwałość swojej gospodarki. Koncentracja organizacyjno-ekonomiczna. Koncentracja ta polega na zwiększaniu rozmiarów jednostki gospodarczej lub organizacyjnej przez powiększanie obszaru gruntów, wielkości załogi, ilości trwałych środków produkcji itd. Prowadzi ona z reguły do zwiększenia całkowitej produkcji tej jednostki. Celem takiej koncentracji powinno być stworzenie warunków do rozwoju danej jednostki gospodarczej lub organizacyjnej, uzyskania większej produkcji netto z jednostki obszaru oraz podniesienia opłacalności produkcji. Zakłada się przy tym, że cele te zostaną osiągnięte na skutek zwiększenia wydajności pracy, i to zarówno technicznej, jak i ekonomicznej.
Definicja i rodzaje koncentracji

Koncentracja w rolnictwie jest też następstwem szybkiego rozwoju techniki rolniczej, zwłaszcza mechanizacji, oraz tendencji do szybkiego zwiększania wydajności technicznej maszyn, a więc również ich rozmiarów. Należy rozróżniać koncentrację przestrzenną oraz koncentrację organizacyjno-ekonomiczną. Koncentracja przestrzenna, ezyli geograficzna. Koncentracja geograficzna polega na skupianiu poszczególnych elementów sił wytwórczych: ziemi, siły roboczej i środków produkcji w przestrzeni. Skłania do niej przede wszystkim dążenie do zmniejszenia do minimum transportu ludzi, środków produkcji i produktów oraz do zwiększenia efektywności zarządzania, gdyż umożliwia ona kierownictwu śledzenie na bieżąco procesów produkcyjnych oraz ułatwia przekazywanie jego decyzji i poleceń wykonawcom.

Nowoczesna racjonalizacja

Uważane dzisiaj za nowoczesne metody racjonalizacji gospodarstw, której jednym z głównych celów jest zwiększenie wydajności pracy oraz obniżenie kosztów nie dającej się już uniknąć intensywnej technizacji produkcji, zmierzają do wykorzystywania ekonomii skali, a więc korzyści, jakie dają zwiększenie rozmiarów środków produkcji, wielkości jednostki gospodarczej oraz wielkości produkcji uzyskiwanej w tej jednostce, czyli to, co ogólnie nazywa się koncentracją produkcji. Różne są jednak drogi, które do tego celu prowadzą. Dotychczas rozpowszechnione jest w naszym kraju poziome łączenie środków produkcji, przede wszystkim ziemi, a w dalszej kolejności środków produkcji, w najrozmaitszych formach, takich jak: a) zwiększanie rozmiarów gospodarstw i przedsiębiorstw uspołecznionych; b) rozwijanie zespołowych form produkcji, a więc tworzenie różnego typu spółdzielni produkcyjnych oraz łączenie mniejszych spółdzielni w większe; c) powiększanie gospodarstw indywidualnych przez łączenie ich w ramach rodziny, dokupywanie lub branie w dzierżawę ziemi, a ostatnio za pomocą różnych prostych form kooperacji między sąsiadami lub członkami rodzin; d) tworzenie zespołów i spółdzielni usługowych. Wszystkie te formy stanowią różne odmiany tzw. integracji poziomej. W tej dziedzinie mamy już długoletnie doświadczenie. Mamy również na ogół wyrobiony pogląd na to, jakie korzyści daje każda z tych form.

Siła robocza na wsiach

Dzienna wydajność pracy człowieka będzie tym większa, im lepiej będą uzbrojone jego ręce, im więcej jednostek technicznych pracy będzie on w stanie wykonać w przeliczeniu na dzień swej pracy. Stąd dążność do traktoryzacji i mechanizacji, a następnie do zwiększania wydajności traktorów i maszyn. Zwiększanie się rozmiarów maszyn pociąga za sobą zwiększanie się obszaru pól, wielkości stada zwierząt itd. Za tym idzie z kolei wzrost rozmiarów jednostek gospodarczych, gospodarstw. Gdy rozmiary gospodarstw stają się lub wydają zbyt małe, pojawia się tendencja do ich łączenia w tej lub innej formie. Stąd też posunięcia organizacyjne mające prowadzić do racjonalizacji gospodarstw są silnie powiązane z koncentracją, u podstawy której leży w głównej mierze dążenie do ekonomii skali, a więc oszczędności, jakie powinno dawać rozsądne zwiększanie rozmiarów środków produkcji oraz jednostek gospodarczych. Trzeba jednak podkreślić jeszcze raz, że koncentracja może być uznana za jedną z dróg do racjonalizacji gospodarki tylko wtedy, gdy jest ona wywołana rzeczywistą potrzebą i przynosi wyraźne efekty produkcyjne i ekonomiczne.
Racjonalizacja w rolnictwie

Mamy tu na myśli integrację pionową w gospodarce żywnościowej lub w przemyśle lekkim. Chodzi w tym wypadku o powiązania między procesem produkcji surowców rolniczych a procesem wytwarzania produktu końcowego z tych surowców, a więc powiązania między gospodarstwami rolniczymi a przemysłem spożywczym lub włókienniczym. Rolnictwo w krajach rozwiniętych wchodzi w okres, gdy trudno jest już rozdzielać produkcję surowców od wytwarzania produktów gotowych do spożycia. Sprawa ta zasługuje na większą uwagę niż formy organizacyjne poszczególnych gospodarstw rolniczych, zwłaszcza indywidualnych. Znalezienie właściwego, działającego systematycznie, a nie pod przymusem administracyjnym, systemu integracji pionowej może rozstrzygnąć wiele trudnych spraw organizacyjnych w polskim rolnictwie. Koncepcją tą zajmiemy się bliżej w trakcie omawiania kooperacji.

Racjonalizacja produkcji

Punktem wyjścia każdej racjonalizacji produkcji z ekonomicznego punktu widzenia jest dążenie do urzeczywistnienia w maksymalnym stopniu podstawowej zasady gospodarności, zgodnie z którą należy przy posiadanych zasobach uzyskiwać maksymalną produkcję lub też uzyskiwać określoną produkcję przy minimalnym zużyciu zasobów. Oznaczają one określone posunięcia lub formy organizacyjne, których umiejętne zastosowanie w określonych warunkach może ułatwić urzeczywistnienie zasady gospodarności. Pojęcia te mają jednak wyraźnie charakter historyczny, pojawiły się one bowiem dopiero w warunkach, jakie istnieją w społeczeństwach rozwiniętych, w szczególności w krajach przemysłowych lub intensywnie uprzemysławianych. Stosowanie wymienionych form organizacyjnych nie może być w żadnym razie traktowane jako panaceum na wszelkie trudności i braki, jakie w pewnych warunkach mogą pojawiać się w produkcji. Tymczasem w ostatnich latach stosowanie czy też niestosowanie tych form organizacyjnych uznawane jest czasem bezkrytycznie za pewnego rodzaju papierek lakmusowy, według którego ocenia się działalność jednostek gospodarczych; jeśli w określonej jednostce rozwija się koncentracja, specjalizacja i kooperacja, to jednostka jest postępowa i ocenia się ją pozytywnie, jeśli zaś nie — świadczy to o jej zacofaniu, co pociąga za sobą jej negatywną ocenę.
Produkcja w rolnictwie

Zmniejszenie liczby działalności produkcyjnych w gospodarstwie umożliwia zwiększenie skali każdej z nich, co się wiąże również z uproszczeniem w sensie racjonalizacji stosowanej technologii. Uproszczenie jest pojęciem zbliżonym do specjalizacji. Jednakże specjalizacja polega m.in. na zmniejszeniu liczby produktów gotowych, a uproszczenie w zasadzie nie zmniejsza liczby tych produktów, natomiast zmniejsza liczbę oddzielnych miejsc, w których produkcja ta jest wytwarzana, oraz liczbę odrębnych sposobów jej wytwarzania. Ostateczne cele uproszczenia to zmniejszenie kosztów jednostkowych produkowanych artykułów przez wykorzystanie oszczędności, jakie daje zwiększona skala, oraz zmniejszenie nakładów pracy żywej. uprzedmiotowionej na wytworzenie tych produktów. Zaoszczędzona praca może być ewentualnie zużyta na wytworzenie dodatkowych ilości tych produktów.

Spadek produkcji

Przy niedostatecznie przemyślanej i przygotowanej koncentracji produkcji częstym zjawiskiem jest brak środków niezbędnych do działalności gospodarczej, takich jak urządzenia techniczne pozwalające na zwiększenie wydajności pracy lub środki obrotowe. Najczęściej brakuje pasz, co przy nadmiernym zwiększeniu stada powoduje spadek produkcji od 1 sztuki, a czasem nawet produkcji ogółem. Spadek produkcji roślinnej jest nieraz skutkiem często towarzyszącej koncentracji nadmiernej wielkości pól na glebach mozaikowatych. Gdy obsiewa się takie pola roślinami uprawianymi na glebach słabszych, otrzymuje się produkcję mniejszej wartości. Jeżeli zaś obsiewa się je roślinami wymagającymi gleb mocniejszych, to na glebach słabszych otrzymuje się znacznie niższe plony. Nadmierna wielkość stada pogarsza często jakość jego obsługi. Powoduje to obniżenie wydajności jednostkowej zwierząt. Zwierzęta niektórych gatunków czują się źle w zbyt wielkim stadzie, co również odbija się ujemnie na ich wydajności. Najważniejszym jednak względem, z którym trzeba się liczyć przy bardzo znacznej koncentracji produkcji, zwłaszcza przestrzennej, jest tzw. ograniczoność zarządzania. Zbyt duży obszar jednostki gospodarczej uniemożliwia jej kierownikowi dopilnowanie produkcji.
Tucz przemysłowy

Rozmiary tuczu przemysłowego wymagają innych kryteriów oceny. Z kolei obszar gospodarstwa-zakładu może wynosić od kilkuset do tysiąca hektarów, a wyjątkowo — w szczególnie pomyślnych warunkach komunikacyjnych i przy bardzo korzystnym ukształtowaniu rozłogu — do paru tysięcy hektarów. Zwiększanie obszaru nie może spowodować zmniejszenia produkcji końcowej z 1 ha. Gospodarstwo-zakład może stanowić oddzielne przedsiębiorstwo. Takie samodzielne przedsiębiorstwo ma optymalną strukturę zarządzania, gdyż jest w niej mniej szczebli pośrednich, które z reguły pogarszają efektywność zarządzania. W naszym kraju nie ma już ziem dziewiczych, nie urządza się zatem od nowa przedsiębiorstw państwowych. Istnienie mniej lub bardziej zabudowanych jednostek gospodarczych ogranicza koncepcje organizacyjne. Z drugiej strony organizowanie przedsiębiorstw państwowych od podstaw pociąga za sobą ogromne koszty.

Lutówka

Lutówka jest spośród tych trzech odmianą najpóźniejszą a zarazem najcenniejszą. Bardzo popularna ze względu na niezawodne owocowanie już od drugiego roku po posadzeniu. Drzewo rośnie średnio silnie lub słabo Tworzy koronę dość rzadką, kulistą, o gałęziach bądź skierowanych bardziej ku górze – na czereśni, bądź rozchylających się na boki – na antypce. Pączki charakterystycznie, tępo zakończone. Odmiana samopylna. Drzewo jest wytrzymałe na mróz, ale niezbyt na moniliozę i drobną plamistość liści. Dlatego też musi być opryskiwana, zwłaszcza w mokre lata, Dodinoscem, pierwszy raz zaraz po kwitnieniu, następnie trzeba je opryskiwać co 14 dni 2 lub 3 razy. Dobrze rośnie na glebach lżejszych, o korzystnych stosunkach wodnych – źle na gliniastych, ciężkich, zbyt wilgotnych lub o poziomie wody gruntowej powyżej 180 cm i na głębokich glebach piaszczystych. Wydaje owoce duże, niekiedy bardzo duże, 5-7 g, kuliste lub sercowate, o zaokrąglonym czubku. Skórka ciemnowiśniowobrązowa, nieco jaśniejsza wzdłuż szwu, lśniąca, mocna. Miąższ jest ścisły, ciemnoczerwony, kwaśny, sok ciemnoczerwony. Owoce dojrzewają pod koniec lipca lub na początku sierpnia. Wyżej podany dobór nie uwzględnia odmian wiśni o owocach czerwonych, ale o soku bezbarwnym, tzw. szklanek. Do najczęściej u nas spotykanych należą: Szklanka Wczesna, Wczesna z Prin, Montmorency i Krótkoszypułkowa.

Odmiany czereśni

Odmianą wczesną jest Kunzego. Jest ona dotąd stosunkowo mało rozpowszechniona, mimo nadzwyczaj smacznych owoców, świetnych na kompoty. Drzewo rośnie bardzo silnie. Tworzy koronę szerokostożkowatą, o giętkich, rosnących w górę konarach. Końce gałązek, szczególnie w dolnych częściach korony, zwisają. Liście charakterystyczne – wąskie i wydłużone, nieco łódkowato zgięte wzdłuż nerwu głównego, rzadko, głęboko, ostro, podwójnie ząbkowane. W okres owocowania wchodzi wcześnie. Owocuje bardzo obficie, wydając owoce średniej wielkości lub duże, 4,5-5 g, tępo sercowate. Średnie wymiary 20-22 x 5-19 mm. Skórka jasnożółta, pokryta karminowym rumieńcem, przez który przeświecają jaśniejsze kropki i kreseczki, lśniąca, cienka, elastyczna. Miąższ jasnożółty, dość ścisły, bardzo soczysty, słodki, delikatnie aromatyczny, bardzo dobrze odchodzący od pestki. Sok bezbarwny. Owoce dojrzewają przeważnie w ostatniej dekadzie czerwca, równomiernie. Pozostawione dłużej na drzewie czerwienieją, stają się piękniejsze i smaczniejsze. Odmiana dostatecznie wytrzymała na mróz i odporna na raka bakteryjnego. Najpóźniejszą z tych trzech odmian jest Biittnera Czerwona, zwana też Hiszpańską Prążkowaną. Drzewo rośnie bardzo silnie. Tworzy koronę początkowo szerokostożkowatą, z upływem lat kulistą, spłaszczoną, rozłożystą, z lekko zwisającymi gałęziami. W okres owocowania wchodzi dość późno. Owocuje bardzo obficie, regularnie. Na mróz jest dostatecznie wytrzymała i mało podatna na raka bakteryjnego.

Choroby i szkodniki śliw

Najpoważniejszą i najgroźniejszą chorobą śliw jest ospowatość, zwana „szarką”, wywoływana przez wirus Prunus Virus 7. Objawy choroby występują zarówno na liściach, jak i na owocach. Na liściach są to różnego kształtu białożółte plamy, które pokazują się już po kwitnieniu. Na owocach pojawiają się fioletowe plamy, stopniowo ciemniejące. W miejscach tych miąższ jest przebarwiony. Owoce stają się niesmaczne i nie nadają się do konsumpcji. Niestety porażone drzewa trzeba usuwać. Aby zapobiec tej chorobie, trzeba starannie zwalczać mszyce. W pasie nadmorskim i na pogórzu występuje torbiel śliw, powodowana przez grzyb Taphrina pruni. Objawy występują tylko na owocach i to już na najmłodszych zawiązkach. Porażone owoce, tzw. torbiele, są silnie zniekształcone, wydłużone i pozbawione pestki. Miąższ ich jest skórzasty i pozbawiony smaku. Zwalcza się tę chorobę, opryskując drzewa na krótko przed pękaniem pąków: Krezotolem – 1%, Sillitem – 0,5% lub Miedzianem 50 – 1% i powtórnie w fazie białego pąka kwiatowego: Syllitem – 0,1% lub Miedzianem 50 – 0,2%. Trzeba również zbierać i niszczyć torbiele. Śliwę atakuje również brunatna zgnilizna drzew pestkowych, która objawia się występowaniem na owocach w okresie dojrzewania szarobrunatnych plam z koncentrycznymi brodawkami barwy żółtobrunatnej. Część porażonych owoców opada i gnije, część pozostaje w postaci mumii. Zwalcza się je opryskami, w okresie białego pąka, Miedzianem 50 – 0,1%.

Orzech włoski

Wysadzone w ogrodzie siewki orzecha włoskiego owocują na ogół dość późno, bo dopiero w 10-15 roku życia. Przeciętnie drzewo w 16-20 roku wydaje około 10 kg owoców, w 21-30 roku około 25 kg, a w 31-45 około 45 kg i więcej orzechów. Niektóre wybrane typy orzecha w sprzyjających latach owocują znacznie lepiej i wchodzą w okres owocowania wcześniej. Chcąc otrzymać wcześniej i obficiej owocujące orzechy włoskie, trzeba zastosować rozmnażanie wegetatywne przez szczepienie lub okulizację wybranych odmian o wartościowych pod względem produkcyjnym cechach. Niestety w naszych warunkach klimatycznych szczepienie i okulizacja daje dobre wyniki tylko w szklarni lub w warunkach laboratoryjnych. Zaszczepione w szklarni wczesną wiosną jednoroczne podkładki po przyjęciu wysadza się w maju do gruntu. Gdy chcemy wyprodukować we własnym zakresie drzewko orzecha włoskiego, należy zebrany jesienią orzech – po usunięciu zielonej okrywy i podsuszeniu – w grudniu umieścić w wilgotnym piasku i przetrzymać w chłodnym miejscu w temperaturze 2-4°C przez trzy miesiące. Wczesną wiosną – najlepiej w końcu marca – wysiewamy orzechy do gruntu, umieszczając je na głębokości 6-7 cm, w rzędach co 10 cm. Drzewka orzecha najlepiej wysadzać na miejsce stałe jesienią. Powinny być posadzone o kilka cm głębiej niż rosły w szkółce. Ten sposób rozmnażania powoduje, że nie ma u nas odmian orzecha włoskiego.

Morela

Morela w naszych warunkach osiąga wysokość 4-6 m i formuje korony stożkowate lub kuliste, zwisające albo rozłożyste. Drzewa mają system korzeniowy silnie rozwinięty; największa ilość korzeni znajduje się na głębokości 20-35 cm, część ich wrasta do 60 cm w głąb ziemi. Morele mają pędy grube, nagie, o barwie od zielonkawej do brunatnoczerwonej. Liście moreli przybierają kształt szerokojajowaty lub sercowaty, brzeg blaszki liściowej – karbowano-piłkowany. Owocem moreli jest pestkowiec o kształcie kulistym, rzadziej podłużnym lub spłaszczonym. Morele żyją znacznie dłużej od brzoskwiń, bo w sprzyjających warunkach nawet do 80 lat, a u nas przeważnie 20 lat. Wiosną rozpoczynają wegetację bardzo wcześnie, a zakwitają najwcześniej ze wszystkich drzew owocowych, nawet przed brzoskwinią. Kwiaty pojawiają się zanim rozwiną się liście i są wrażliwe na przymrozki, co jest często powodem utraty plonu. Morele wchodzą w okres owocowania w 3-5 roku po posadzeniu na miejsce stałe. Owocują obficie i regularnie. Owoce dojrzewają przeważnie w końcu lipca – na początku sierpnia; z jednego drzewa można uzyskać do 200 kg owoców, a nawet więcej. Drzewa moreli są dość odporne na przemarzanie, bo znoszą temperaturę do -30°C. Morele najlepiej udają się w klimacie suchym i ciepłym. Wymagają gleb łatwo nagrzewających się, np. piaszczystych i piaszczysto-gliniastych. Dobrze rosną i plonują na glebach glinkowatych, ale suchszych. Nie znoszą nadmiaru wilgoci w glebie.

Brzoskwinia

Wysokość drzew brzoskwini wynosi od 4 do 8 m. Mają one system korzeniowy bardzo rozwinięty, wrastający głęboko na glebach lżejszych. Brzoskwinie mają pędy zielone lub czerwone, przypominające wierzbinę. Liście brzoskwini są lancetowate, podobne do liści wierzby, długości 7-15 cm, szerokości 2-4 cm; brzegi mają „piłkowane”. U nasady blaszki liściowej znajdują się gruczołki o kulistym lub nerkowatym kształcie. Owocem brzoskwini jest pestkowiec osadzony na bardzo krótkiej szypułce, która przy zbiorze pozostaje na gałązce. Owoce są różnej wielkości, przeważnie o średnicy 5-8 cm, ciężarze 40-300 g. Skórka owocu jest omszona, rzadziej gładka, o zabarwieniu żółtozielonym ze słabszym lub żywszym rumieńcem. Owoce o gładkiej skórce noszą nazwę nektaryn. Brzoskwinie żyją przeciętnie około 30 lat, a czasem nawet 50. W naszych warunkach drzewa żyją najwyżej 16-20 lat. Charakterystyczną ich cechą jest krótki okres spoczynku. Wegetację rozpoczynają wiosną bardzo wcześnie – już w końcu marca i kwitną przed rozwojem liści, przeważnie pod koniec kwietnia. Brzoskwinie wchodzą w okres owocowania już w drugim roku po wysadzeniu na miejsce stałe. Przy troskliwej opiece, dobrej znajomości pielęgnacji i uprawy oraz właściwym doborze odmian można uzyskiwać z brzoskwiń prawie corocznie plony pięknych i smacznych owoców.

Czereśnia

Czereśnie mają podobne wymagania glebowe jak grusze. Na glebach gliniastych i ilastych czereśnie rosną silnie, ale łatwo marzną i ulegają gumozie oraz innym chorobom. Nie znoszą zarówno gleb wilgotnych, jak i za suchych oraz zakwaszonych. Rodzaj czereśnia ma wspólną z wiśnią nazwę łacińską – Cerasus. Do tego rodzaju należy tylko jeden dziko rosnący gatunek – Czereśnia Ptasia, która dorasta do wysokości 30 m. Z czereśni tej wyprowadzono wszystkie szlachetne odmiany i wiele form ozdobnych. Drzewa szlachetnych odmian czereśni dorastają najczęściej do dużych rozmiarów, dlatego też nie są zalecane do sadzenia w małych ogródkach. Regulamin Pracowniczego Ogrodu Działkowego podaje, że czereśnie powinny być sadzone w odległości 5 m od granicy działki. Wytyczne Krajowej Rady Polskiego Związku Działkowców do zagospodarowania i modernizacji działek w stałych pracowniczych ogrodach działkowych nie zalecają uprawy na działce czereśni, ponieważ jedno drzewo zajmuje powierzchnię około 100 m kw., a więc około 1/3 działki. Kształt korony czereśni bywa kulisty lub jajowaty. Drzewa żyją przeważnie 25-30 lat, w sprzyjających zaś warunkach dłużej. Wegetację rozpoczynają na ogół wcześniej niż wiśnie. Czereśnie wchodzą w okres owocowania wcześnie i przeważnie owocują regularnie, corocznie. Szlachetne odmiany czereśni są na ogół mało odporne na mróz i choroby.

Śliwa

Szlachetne odmiany śliw mają przeważnie formę drzew dorastających do wysokości 6-10 m, o koronie kulistej, owalnej, stożkowatej lub nieregularnej. Kwiat śliwy osadzony jest na szypułce różnej długości, a pąki kwiatów mogą występować zarówno na krótkopędach, jak i na długopędach, i zawierają zwykle od 1 do 3 kwiatów. Liście śliw mają przeważnie kształt okrągły, eliptyczny, owalny lub jajowaty. Brzeg liścia jest karbowany lub piłkowany, niekiedy z rzęskami. Liście są różnej wielkości, w zależności od odmian i miejsca, w którym wyrastają na drzewie. Drzewa większości odmian śliw żyją przeciętnie 30-35 lat, a maksymalna ich produkcyjność występuje w okresie od 15 do 25 roku. Śliwy wymagają klimatu cieplejszego, gdyż są mało odporne na niskie temperatury oraz dlatego, że warunkuje on dobrą jakość owoców. Ponadto śliwy wymagają wilgoci. Wymagania glebowe śliw są na ogół małe, lecz drzewa te potrzebują gleby dostatecznie wilgotnej, szczególnie węgierki. Dobrze też rosną i owocują na glebach torfiastych. Śliwy szczepi się na Ałyczy lub na Węgierce Wangenheima i rosną one dość bujnie, zajmując więcej miejsca niż jabłonie lub grusze karłowe. Śliwy szczepione na Węgierce Wangenheima mniej się rozrastają i są drzewami półkarłowymi.

Koncentracja ziemi

Przestrzenna koncentracja ziemi jest podstawowym celem tylko w trakcie komasacji. W innych wypadkach głównym celem jest zazwyczaj koncentracja organizacyjno-ekonomiczna, natomiast koncentracja przestrzenna jest zagadnieniem wtórnym. Wpływa ona na organizację przestrzenną gospodarstwa lub przedsiębiorstwa i stanowi jedno z kryteriów racjonalności koncentracji organizacyjno-ekonomicznej. Przedsiębiorstwo, które ma się składać z szeregu rozrzuconych na dużym obszarze działek gruntu, musi przyjąć inną formę organizacyjną niż przedsiębiorstwo o zwartym rozłogu ziemi. Inna też będzie w każdym z tych wypadków ocena decyzji łączenia gruntów w jedno przedsiębiorstwo. Koncepcje łączenia ziemi w większe jednostki uzasadnione są zwykle dążeniem do zmniejszenia kosztów produkcji, głównie stałych. Mają to zapewnić korzyści, jakie daje zwiększenie skali produkcji. W gospodarstwach państwowych decyzje te są również uzasadniane brakiem specjalistów mających kwalifikacje na stanowisko dyrektora przedsiębiorstwa rolniczego.
Przedsiębiorstwa uspołecznione

W przedsiębiorstwach uspołecznionych formą koncentracji przestrzennej może być skupienie wszystkich budynków gospodarskich i związanych z nimi urządzeń w jednym, centralnym ośrodku gospodarczym i likwidacja ośrodków pomocniczych lub też budowa jednego ośrodka mieszkaniowego. W tym ostatnim wypadku koncentracja przestrzenna zapewnia pracownikom i ich rodzinom lepsze warunki bytowe, socjalne i komunalne, oczywiście wtedy, gdy ośrodek ten zlokalizowany jest na terenach z rozbudowanymi urządzeniami komunalnymi. Formą przestrzennej koncentracji ziemi jest komasacja, zwłaszcza w gospodarstwach indywidualnych. Decyzje o przeprowadzeniu komasacji należy jednak podejmować z rozwagą. Komasacja bowiem zwykle powoduje przejściową dezorganizację produkcji, a nieraz nawet jej zmniejszenie. Czasem też przyczynia się do skłócenia sąsiadów, jeśli ich interesy nie są zbieżne.

Definicja i rodzaje koncentracji

Słowo „koncentracja” potocznie oznacza skupianie. Jeśli coś się skupia wokół określonego ośrodka, to tym samym ośrodek ten się powiększa. Koncentracja w rolnictwie jest raczej problemem dosyć świeżej daty, zwłaszcza w naszym kraju. Dawniej przeważał pogląd, że w rolnictwie przyszłość należy do małych gospodarstw rodzinnych, które są zdolne zapewnić w większym stopniu niż duże przedsiębiorstwa pełne wykorzystanie znajdującej się w rolnictwie w nadmiarze siły roboczej. Koncentracja produkcji rolniczej jest przede wszystkim następstwem szybkiego zmniejszania się w krajach gospodarczo rozwiniętych liczby osób zatrudnionych w rolnictwie i wynikającej stąd konieczności radykalnego zwiększenia wydajności pracy w tej dziedzinie gospodarki narodowej. Zwiększenie wydajności pracy jest bowiem warunkiem zrównania zarobków w rolnictwie i poza rolnictwem, a bez tego zrównania nie będzie w ogóle chętnych do pracy w rolnictwie.
Siła robocza na wsiach

Z rolnictwa, w którym zasoby siły roboczej nie były — ze względu na przeludnienie wsi — czynnikiem ograniczającym, przekształca się ono w rolnictwo, w którym czynnikiem znajdującym się w minimum jest człowiek. W rolnictwie naszym zmieniają się zatem właśnie poglądy na to, co jest, a co nie jest racjonalne. Niedawno jeszcze racjonalna była organizacja, która umożliwiała zatrudnienie możliwie dużej liczby pracowników, a więc organizacja pracochłonna. Przy braku lub wysokich cenach nawozów mineralnych chodziło o maksymalne wykorzystanie naturalnego potencjału produkcyjnego stanowiska, o jak największe zindywidualizowanie użytkowania gleb, a więc uprawianie wielu różnych roślin, czyli możliwie wielostronną produkcję. Dzisiaj to, co dawniej było racjonalne, może w pewnych warunkach stać się nieracjonalne, i odwrotnie. Ponieważ głównym celem społecznym była i jest maksymalizacja produkcji końcowej z 1 ha, a liczba dni pracy na 1 ha, jaką dysponuje gospodarstwo, w niedalekiej przyszłości będzie się szybko zmniejszać, celem racjonalizacji musi być osiągnięcie możliwie jak największej wydajności pracy, a więc największej produkcji w przeliczeniu na dzień efektywnej pracy.

Organizacja miejsc pracy w podwórzu

Na podwórzu odbywa się codziennie rozdysponowywanie prac. Znajdują się tam też maszyny i narzędzia oraz warsztaty naprawcze. Na podwórzu powinno się myć maszyny i środki transportu. W podwórzu lub w jego sąsiedztwie znajduje się biuro oraz większość miejsc składowania i budynków inwentarskich. Z budynkami inwentarskimi sąsiadują wybiegi i okólniki. Powinny się więc tam znajdować wagi pomostowe oraz rampy do ładowania zwierząt na środki transportowe. Skupienie tylu budynków i urządzeń w podwórzu pociąga za sobą wykonywanie na nim szeregu czynności oraz rucb pojazdów i sprzętu. Na podwórzu załadowuje się i rozładowuje środki transportowe, remontuje budynki itp. W związku z tym podwórza powinny odpowiadać określonym wymaganiom, tak by czynności te mogły być wykonywane jak najsprawniej i jak najmniejszym kosztem. Podwórze powinno być możliwie jak najmniejsze, ale mieć przy tym taki& rozmiary, które umożliwiłyby optymalną organizację wykonywanych czynności oraz spełnienie warunków wymaganych w przepisach przeciwpożarowych, a dotychczas odległości między poszczególnymi obiektami. Obecnie rozmaitość zakładów, gospodarstw i ferm jest tak duża, zwłaszcza wobec coraz silniej rozwijającej się specjalizacji produkcji, że nie mogą tu obowiązywać żadne sztywne zasady. Należy budować w podwórzu tylko to, co jest konieczne ze względu na efektywność gospodarki. Odległości między miejscami pracy tych samych ludzi powinny być jak najmniejsze. W trakcie projektowania nowego ośrodka gospodarczego w większym gospodarstwie należy w nim wydzielić poszczególne sektory. Sektor mieszkaniowy powinien być zupełnie oddzielony od podwórza gospodarczego.

Ujemne skutki nadmiernej koncentracji

Nadmierna koncentracja odbija się ujemnie na wynikach działalności gospodarstwa w dwojakiej formie: bądź zwiększając koszty, bądź też obniżając produkcję. Wzrost kosztów. Zwiększanie obszaru jednostki gospodarczej pociąga za sobą zwiększanie się kosztów transportu wskutek wydłużenia się dróg z ośrodka gospodarczego na pola lub łąki. Koszty transportu zależą oczywiście nie tylko od odległości przewozów, lecz również od stanu dróg oraz rodzaju i ładowności środków transportu. Zwiększenie obszaru gospodarstwa powoduje również zwiększenie strat czasu na przejście lub dojazd do pracy lub z jednej pracy do drugiej. Czas ten można skrócić używając odpowiednich środków transportu, co jednak z kolei powoduje wzrost kosztów ogólnych gospodarstwa. Skutkiem zwiększenia obszaru gospodarstwa jest też wydłużenie się pustych przebiegów maszyn rolniczych. Można je ograniczyć przez rozsądne planowanie kolejności wykonywania poszczególnych prac. Nadmierne zwiększenie liczby zwierząt w stadzie pociąga za sobą konieczność tworzenia miejsc pracy dla dodatkowego personelu kierowniczego, który staje się niezbędny do kierowania pracą zwiększonej liczby pracowników oraz koordynacji pracy poszczególnych ich grup. Powoduje ono również większe zagrożenie zawleczenia chorób zakaźnych, a więc konieczność powołania dodatkowo własnej służby weterynaryjnej. Z tego wynika, że stopień koncentracji musi być podporządkowany optymalizacji kryterium celu gospodarowania.

Względność pojęcia „wielkość”

W naturze ludzkiej leży kult do wszystkiego, co jest duże. Wielkie liczby imponują, choć często człowiek nie uzmysławia sobie, co się za nimi kryje. Ekonomista jednak musi umieć do tego dojść. Nasuwa się więc pytanie: co jest duże, a co małe? Czy gospodarstwo o obszarze 40 ha jest duże czy małe? Czy stado liczące 50 sztuk bydła jest stadem dużym czy małym? Czy plon 2,5 t/ha jest plonem wysokim czy też niskim? Gzy wydajność krowy wynosząca 3 tys. 1 mleka rocznie jest duża czy mała? Na te pytania nie można odpowiedzieć wprost. Jedyna możliwa odpowiedź jest następująca: to zależy, gdzie i kiedy. Innymi słowy, by na nie odpowiedzieć, trzeba mieć podstawę odniesienia. A więc pojęcie wielkości jest względne. By odpowiedzieć na pytanie co do obszaru gospodarstwa, trzeba mieć informacje, do jakiego sektora ono należy: państwowego czy indywidualnego.
Racjonalizacja w rolnictwie

Racjonalizacja w rolnictwie dotyczy określonej produkcji lub całego gospodarstwa. Przez racjonalizację produkcji rozumie się racjonalizację poszczególnych działalności lub gałęzi produkcji. Jest ona przedmiotem oddzielnej dyscypliny, a mianowicie organizacji pracy i procesów produkcyjnych. Racjonalizacja jednostki gospodarczej oznacza racjonalizację organizacji samodzielnego gospodarstwa, zakładu produkcyjnego w przedsiębiorstwie wielozakładowym lub wreszcie dużego przedsiębiorstwa w całości. Racjonalizacja może dotyczyć również przedsiębiorstwa wielozakładowego. Tę formę racjonalizacji będziemy dalej nazywali racjonalizacją gospodarstwa. Działalność racjonalizatorska może jednak wykraczać nawet poza ramy jednego przedsiębiorstwa rolniczego, bez względu na to, czy jest to towarowe gospodarstwo indywidualne, czy też wielkie przedsiębiorstwo uspołecznione, nawet wielozakładowe.

Grusza

Grusze charakteryzują się dość dużą wrażliwością na niskie temperatury, a drzewa odmian szlachetnych mogą dorastać do różnych rozmiarów. Jedne z nich są bardzo duże, inne – średniej wielkości, jeszcze inne – dość małe. Korona drzew może być stożkowata, kulista, kopulasta lub nieregularna bądź może mieć kształt pośredni, różniący się nieco od wymienionych tu form. Pędy grusz wyrastają podobnie jak u jabłoni. Pąki liściowe są małe, zaostrzone i mniej lub bardziej przylegające do pędów. Pąki kwiatowe są większe od liściowych i wydają kwiaty oraz liście. Kwiaty grusz są podobne do kwiatów jabłoni, ale przeważnie białe, podczas gdy jabłoni są różowawe, ponadto ich rozwój w kwiatostanie jest inny niż u jabłoni, u której rozwijają się najpierw górne kwiaty – u gruszy dolne w kwiatostanie. Liście są przeważnie mniejsze od liści jabłoni, skórzaste, połyskujące i różnego kształtu: owalne, jajowate i eliptyczne. Brzeg liścia może być cały „piłkowany” lub karbowany. Grusze odmian szlachetnych żyję do 70 lat i dłużej, ale zwykle zamierają już po 40 latach z powodu łatwego przemarzania w surowsze zimy. Grusze szczepione na podkładkach karłowych żyją zaledwie 12-20 lat. Największa produkcyjność grusz szczepionych na podkładkach silnie rosnących występuje w wieku 20-35 lat. Większość grusz ma dość duże wymagania glebowe i klimatyczne. Udają się na glebach głębszych, dostatecznie przewiewnych i żyznych. Szłachetniejsze i zimowe odmiany potrzebują więcej ciepła niż jabłonie.

Drzewa owocowe

W każdym drzewie owocowym wyodrębnia się 3 podstawowe części: system korzeniowy, pień i koronę. System korzeniowy jest najczęściej typu wiązkowego, choć u niektórych gatunków zaznacza się wyraźny korzeń palowy, na skutek czego drzewa te nie mogą być sadzone na terenach o płytkim poziomie wód gruntowych. Wysokiego poziomu wody gruntowej nie znoszą także wiśnie, jabłonie, morele a nawet śliwy. Pień jest prostym odcinkiem pędu między szyjką korzeniową, a nasadą najniższego pędu szkieletowego korony. Jego wysokość nie zależy od rodzaju podkładki – zarówno na karłowatych, jak i silnie rosnących można otrzymać wszystkie formy drzew. Korona składa się z przewodnika, którym jest rosnący zwykle pionowo, najsilniejszy pęd w koronie oraz odchodzące od niego pędy szkieletowe, półszkieletowe. U starszych drzew owocowych pędy szkieletowe nazywa się zwykle konarami, zaś półszkieletowe – gałęziami. Zarówno z konarów jak i gałęzi różnych rzędów wyrastają długopędy oraz krótkopędy, na których rozwijają się pąki liściowe i kwiatowe albo mieszane. Drzewa owocowe, zależnie od wysokości pnia, dzieli się na: krzaczaste- drzewa w ogóle pozbawione pnia lub o pniu nie przekraczającym wysokości 30 cm, niskopienne – o wysokości pnia od 31 do 60 cm, półpienne – o wysokości pnia od 61 do 100 cm i pienne – o wysokości pnia powyżej 100 cm.

Agrest

Jednym z najpopularniejszych krzewów owocowych uprawianych w naszych ogródkach i na działkach jest agrest, którego odmiany szlachetne zostały wyhodowane z gatunków rosnących w stanie naturalnym, głównie z agrestu zwyczajnego, rosnącego dziko w Europie i agrestu amerykańskiego. Zaletą agrestu amerykańskiego jest to, że ma on pędy prawie bez kolców i jest odporny na mączniaka. Odmiany szlachetne agrestu mają pokrój wzniesiony, kulisty lub rozłożysty. Młode pędy są kolczaste, ze starszych kolce opadają. Krzewy agrestu żyją 20-30 lat, a nawet dłużej. Owoce agrestu często nazywane „winogronami północy”, są bardzo dobrym surowcem do wyrobu kompotów, konfitur i dżemów. Spożywa się je także w stanie świeżym, zwłaszcza niektóre odmiany wczesne, odznaczające się bardzo dobrym smakiem. Agrest jest rośliną mało zawodną w uprawie, daje z reguły wysokie plony, a właściwie uprawiany i pielęgnowany – bardzo wysokie. Owoce agrestu zawierają cukry, kwasy organiczne, pektyny, garbniki, związki azotowe, witaminy. Poza tym owoce agrestu zawierają potas, fosfor, wapń i żelazo. Agrest należy do roślin wytrzymałych na mróz i może dobrze owocować nawet w północno-wschodniej części Polski. Odpowiednie posadzenie agrestu i umiejętne prowadzenie go sprawi, że kolce nie będą nam przeszkadzać w zbiorze owoców i łatwo będzie można usuwać zbędne pędy. Sadząc właściwe odmiany, możemy przedłużyć porę dojrzewania owoców.

Fryga

Jest to nowa odmiana jeszcze mało rozpowszechniona. Drzewo rośnie średnio silnie. Tworzy koronę szerokostożkowatą, niezbyt zagęszczoną. Na mróz dostatecznie wytrzymała, na choroby odporna. W kolekcji Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa wyróżniła się plennością i dlatego weszła do doboru. Wydaje owoce średniej wielkości lub duże, lekko zwężające się ku szczytowi, natomiast od strony szypułki bardziej płaskie. Skórka cienka, dość mocna, jasnożółta lub pomarańczowa, z karminowym rumieńcem, z cętkami, pokryta niebieskobiałym nalotem. Miąższ zielonkawożółty, soczysty, słodki, z korzennym aromatem, dobrze odchodzący od pestki. W ciepłych latach i na dobrych stanowiskach owoce dojrzewają w końcu lipca. Prawie równocześnie z Frygą dojrzewa odmiana Brzoskwiniowa. Drzewo rośnie silnie, tworząc koronę rozłożystą, o licznych krótkopędach. Wchodzi średnio wcześnie w okres owocowania, ale owocuje nieregularnie, przemiennie. Wrażliwa na mróz. Dość odporna na choroby. Wymaga stanowisk ciepłych i osłoniętych, gleb żyznych i wilgotnych. Na glebach suchych i ubogich źle wykształca owoce, i o gorszym smaku. Przedwcześnie też opadają. Wydaje owoce duże o ciężarze 50-55 g, prawie kuliste. Skórka różowożółta, pokryta nieregularnym, ciemnoczerwonym rumieńcem i jasnofioletowym nalotem oraz licznymi cętkami, jędrna, zrośnięta z miąższem. Miąższ żółty, dość zwarty, soczysty, o korzennym smaku, źle odchodzący od pestki.

Partnerzy